Haftalık çalışma süresi
4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesine göre genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, haftanın çalışılan günlerine eşit şekilde bölünür. Taraflar anlaşarak haftalık süreyi günlere farklı dağıtabilir; ancak günlük çalışma süresi 11 saati aşamaz. Gece çalışmaları ise kural olarak 7,5 saati geçemez.
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma
Kanunun 41. maddesi iki kavramı birbirinden ayırır:
- Fazla çalışma: Haftalık 45 saati aşan çalışmalardır. Her bir saat için ödenecek ücret, normal saat ücretinin yüzde elli yükseltilmesiyle bulunur.
- Fazla sürelerle çalışma: Sözleşmede haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşan ama 45 saate kadar olan çalışmalardır. Her saat için normal saat ücretinin yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödeme yapılır.
Serbest zaman seçeneği
İşçi isterse fazla çalışma ücreti yerine serbest zaman kullanabilir. Fazla çalışılan her bir saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalışılan her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman verilir. Bu serbest zaman, kanunda belirtilen süre içinde (altı ay) ve ücret kesintisi yapılmadan kullandırılır.
Sınırlar ve işçi onayı
- Fazla çalışmanın toplamı bir yılda 270 saati geçemez.
- Fazla çalışma için işçinin onayı gerekir. Yönetmeliğe göre bu onay yazılı alınır ve işçinin özlük dosyasında saklanır.
- Sağlık ve güvenlik nedeniyle günde en çok 7,5 saat ya da daha az çalışılması gereken işlerde fazla çalışma yaptırılamaz.
- 18 yaşını doldurmamış işçilere, gebe ve emziren işçilere ve kısmi süreli çalışanlara kural olarak fazla çalışma yaptırılamaz.
Saat ücreti nasıl bulunur?
Aylık ücretle çalışan bir işçi için günlük ücret aylık brüt ücretin 30'a bölünmesiyle, saat ücreti de günlük ücretin 7,5'e bölünmesiyle bulunur (haftalık 45 saatlik çalışma esas alındığında). Fazla çalışma ücreti bu saat ücretinin 1,5 katıdır. Örneğin bir hafta içinde 50 saat çalışan işçi, 5 saat için zamlı ücrete hak kazanır.
Bordro ve ispat
Fazla mesai ücretleri bordroda ayrı bir kalem olarak görünmelidir. Bazı iş sözleşmelerinde "ücrete fazla mesai dahildir" gibi hükümler yer alabilir; yargı uygulamasında bu hükümlerin geçerliliği, yıllık 270 saat sınırıyla ve somut olayla birlikte değerlendirilir. Ücretinin ödenmediğini düşünüyorsan giriş-çıkış kayıtları, puantaj, e-postalar, mesaj kayıtları ve tanık beyanları fazla çalışmayı ispatlamada kullanılabilir. Bu kayıtları düzenli olarak saklamak, ileride bir anlaşmazlıkta seni güçlü kılar.
Hafta tatili ve bayram çalışması
Fazla mesaiden ayrı olarak, hafta tatili gününde ve ulusal bayram ile genel tatil günlerinde çalışmanın da kanunda özel ücret kuralları vardır. Örneğin genel tatil gününde çalışan işçiye, o gün için ayrıca bir günlük ücret daha ödenir. Bu kurallar fazla mesai ücretiyle karıştırılmamalıdır.
Ödeme yapılmazsa
Önce işverene yazılı olarak başvur. Sonuç alamazsan işçilik alacakları için dava açmadan önce zorunlu arabuluculuğa başvurman gerekir. İşçilik alacaklarında zamanaşımı süresi kanunla sınırlıdır; bu yüzden alacaklarının peşine düşmeyi uzun süre erteleme. ALO 170 Çalışma Hayatı İletişim Merkezi'nden ücretsiz bilgi alabilirsin.