Temel ilkeler: Koru, Bildir, Kurtar
İlk yardımın üç temel adımı vardır:
- Koru: Önce kendi güvenliğini sağla. Trafik, elektrik, yangın, gaz gibi tehlike varsa yaklaşma. Kazazede ikinci bir tehlike altındaysa ortamı güvenli hale getir.
- Bildir: 112'yi ara. Sakin ol; olay yerinin adresini, ne olduğunu, kaç kişinin yaralı olduğunu ve durumlarını anlat. Görevli kapatmanı söyleyene kadar telefonu kapatma.
- Kurtar: Bildiğin ölçüde müdahale et. Emin olmadığın bir şeyi yapma; kazazedeyi gereksiz yere hareket ettirme, özellikle trafik kazası ve düşmelerde boyun ve sırt yaralanması olabilir.
Kişinin bilinci açık mı, nefes alıyor mu, önce buna bak. Seslendiğinde tepki vermiyor ve normal nefes almıyorsa durum acildir; 112 görevlisi sana telefonda ne yapacağını anlatır.
Kanama
112'yi ara. Kanama fazlaysa ya da durmuyorsa beklemeden yardım iste.
- Mümkünse eldiven giy ya da elinle yara arasına temiz bir poşet koy.
- Yaranın üzerine temiz bir bez, gazlı bez ya da tülbent koy ve doğrudan bastır. Kanamayı durdurmanın en etkili yolu budur.
- Bez kanla ıslanırsa kaldırma; üstüne yeni bir bez koyup bastırmaya devam et.
- Kol ya da bacaktaysa ve kırık şüphesi yoksa yaralı bölgeyi kalp seviyesinin üzerine kaldır.
- Yaraya saplanmış bir cisim varsa çıkarma; etrafını destekleyerek sabitle.
- Burun kanamasında başı geriye değil, hafifçe öne eğ ve burnun yumuşak kısmını birkaç dakika sıkıca tut.
Yanık
Geniş, derin, yüz, el, eklem ya da cinsel bölgedeki yanıklarda, elektrik ve kimyasal yanıklarda 112'yi ara.
- Yanan bölgeyi en az 10-20 dakika boyunca serin akan su altında tut. Buz ya da buzlu su kullanma; dokuya zarar verir.
- Yüzük, saat, bilezik gibi şeyleri bölge şişmeden çıkar. Deriye yapışmış giysiyi çekip koparma.
- Yanığa diş macunu, yoğurt, salça, yağ, tereyağı gibi şeyler sürme. Bunlar enfeksiyon riskini artırır ve hekimin yanığı değerlendirmesini zorlaştırır.
- Su toplamış kabarcıkları patlatma.
- Soğuttuktan sonra bölgeyi temiz, nemli bir bezle gevşekçe ört.
Boğulma ve Heimlich manevrası
112'yi ara ya da çevrendekilerden birine aratmasını söyle.
Yemek ya da bir cisim nefes yoluna kaçtıysa önce kişiye bak. Öksürebiliyor ve konuşabiliyorsa müdahale etme; öksürmeye devam etmesini söyle ve yanında kal. Öksürme en etkili temizleme yoludur.
Kişi konuşamıyor, nefes alamıyor ve öksüremiyorsa yetişkin ve büyük çocuklarda şunu yap:
- Kişinin yanına ya da arkasına geç, onu hafifçe öne eğ.
- Avucunun alt kısmıyla iki kürek kemiğinin arasına 5 kez sert sırt vuruşu yap.
- Cisim çıkmadıysa arkasına geç, kollarını beline dola. Bir elini yumruk yapıp göbeğin biraz üstüne yerleştir, diğer elinle kavra.
- İçeri ve yukarı doğru 5 kez hızlı karın basısı uygula. Buna Heimlich manevrası denir.
- Cisim çıkana ya da kişi bilincini kaybedene kadar 5 sırt vuruşu ve 5 karın basısını sırayla tekrarla.
Kişi bilincini kaybederse onu yere yatır; 112 görevlisinin talimatlarını izle. Bebeklerde karın basısı yapılmaz; bebekler için uygulama farklıdır ve bir ilk yardım kursunda uygulamalı öğrenilmesi en doğrusudur. Gebe ve çok kilolu kişilerde baskı karın yerine göğüs kemiğinin alt kısmına yapılır. Karın basısı yapılan herkes sonradan hekime görünmelidir.
Bayılma
Kişi kısa sürede kendine gelmiyorsa, nefes almıyorsa, düşerken başını çarptıysa, göğüs ağrısı ya da nöbet varsa 112'yi ara.
- Kişiyi sırtüstü yatır ve bacaklarını yaklaşık 30 cm kaldır. Bu, beyne kan akışını kolaylaştırır.
- Yakası, kemeri gibi sıkı giysileri gevşet, ortamı havalandır, etrafı kalabalıklaştırma.
- Kendine gelene kadar ağzından su, kolonya ya da yiyecek verme; boğulma riski vardır.
- Kendine gelince hemen ayağa kaldırma, birkaç dakika oturt.
- Bilinci kapalı ama nefes alıyorsa ve yaralanma şüphesi yoksa yan yatırarak (koma pozisyonu) nefes yolunu açık tut.
İlk yardımı doğru öğrenmenin en iyi yolu uygulamalı bir ilk yardım eğitimine katılmaktır. Sağlık Bakanlığı onaylı ilk yardım eğitim merkezleri bu kursları verir.