Mani nedir?
Mani, çoğunlukla yedi heceli dört dizeden oluşan, söyleyeni bilinmeyen halk şiiridir. Kafiye düzeni genellikle aaxa biçimindedir: birinci, ikinci ve dördüncü dizeler kafiyeli, üçüncü dize serbesttir. İlk iki dize çoğu zaman bir hazırlık, bir doğa tablosu ya da ses oyunudur; asıl söylenmek istenen son iki dizede verilir. Maniler düğünlerde, kına gecelerinde, ramazan davulcularının dolaşmalarında, iş başında ve karşılıklı söyleşmelerde söylenir.
Mani türleri
- Düz (tam) mani: Yedişer heceli dört dizeden oluşur.
- Kesik mani: İlk dizesi yedi heceden kısadır; bu kısa dize kafiyeyi hazırlar.
- Cinaslı mani: Kafiyeleri, yazılışı aynı anlamı farklı (cinaslı) kelimelerle kurulan manidir; çoğu kesik manidir.
- Yedekli (artık) mani: Düz maninin sonuna aynı kafiyede iki dize daha eklenmesiyle oluşur.
- Deyiş: İki kişinin karşılıklı söylediği, soru-cevap biçimindeki manilerdir.
Geleneksel mani örnekleri
Aşağıdaki maniler anonim halk ürünüdür; yöreden yöreye farklı söylenişleri vardır.
- Düz mani: Şu dağlar olmasaydı / Çiçeği solmasaydı / Ölüm Allah'ın emri / Ayrılık olmasaydı
- Düz mani: Kaşların ok dedikçe / Kirpiğin çok dedikçe / Pek mi gönlün büyüdü / Sen gibi yok dedikçe
- Kesik (cinaslı) mani: Karaca / Aldım aşkın tüfeğin / Vurdum birkaç karaca / Dünyada bir yâr sevdim / Kaşı gözü karaca
- Kesik (cinaslı) mani: Dağ bana / Bahçe sana bağ bana / Değme zincir kâr etmez / Zülfün teli bağ bana
- Kesik (cinaslı) mani: Güle naz / Bülbül eyler güle naz / Girdim bir dost bağına / Ağlayan çok gülen az
- Kesik mani: Ayağı / Kuşlardan bir kuş gördüm / Var başında ayağı / Üstat manici isen / Aç maniden ayağı
- Yedekli mani: Ağlarım çağlar gibi / Derdim var dağlar gibi / Ciğerden yaralıyım / Gülerim çağlar gibi / Her gelen bir gül ister / Sahipsiz bağlar gibi
- Yedekli mani: Ne viran çeşme imiş / Su içecek tası yok / Yıkıldı viran gönlüm / Yapacak ustası yok / Şu vefasız dünyanın / Ucu var ortası yok
- Deyiş: — Adilem, sen naçarsın / İnci mercan saçarsın / Dünya deniz olanda / Gönlüm nere kaçarsın / — Ağam derim naçarım / İnci mercan saçarım / Dünya deniz olunca / Ben kuş olup kaçarım
- Mani: Bostanlarda fasulye / Anam gitti gezmeye / Ben anamdan öğrendim / İnce boncuk çizmeye
- Mani: Koyunum var karaman / Kaybolursa araman / Ben bir rençber kızıyım / Şehirliye yaraman
- Mani: Dere boyu gidelim / Koyun kuzu güdelim / Senden beni görmüşler / İnkâr bayrım edelim
- Mani: Tren gelir öterek / Kömürünü dökerek / Ben anamdan ayrıldım / Gözüm yaşın dökerek
- Mani: Kayalar yarılmasın / Yâr bana darılmasın / Yâr bana darılıp da / Ellere sarılmasın
- Mani: Çaya inesim geldi / Şeker yiyesim geldi / Ala gözlü ablamı / Gene göresim geldi
- Mani: Su içtim kana kana / Sular akar yana yana / Yüzün bir gün görmedim / Bilmem gidem ne yana
- Mani: Kahve döktüm kuruna / El vurmayın durula / Yârime yâr diyeni / Sol göğsünden vurula
- Mani: Bayburt'a giden yollar / Uzadıkça uzarlar / Geçme bizim kapıdan / Eller bana kızarlar
- Mani: Maşrapanın kalayı / Kızlar çeker halayı / Allah için söyleyin / Var mı aşkın kolayı
- Mani: Suya bulgur ezerim / Hem ezer hem süzerim / Ben yârimin derdinden / Deli olmuş gezerim
- Mani: Mendil aldım on beşe / Onu serdim güneşe / Gitti yârim gelmedi / Beni saldı telaşa
- Mani: Dağdan kestim kereste / Kuş besledim kafeste / Yârin hasta dediler / Yetiştim son nefeste
- Mani: Armut dalda bir iki / Saydım baktım on iki / On ikinin içinde / Gök yazmalı benimki
- Mani: Çaya indim taş buldum / Yüzüğüme kaş buldum / Nerdeydin ey sürgün / Yanıma yoldaş buldum
- Mani: Evleri sarı boya / Gel yârim doya doya / Dertlere tutuldum / Gamıma koya koya
Mani nasıl yazılır?
- Yedi heceli dizeler kur; heceleri parmakla sayabilirsin.
- Birinci, ikinci ve dördüncü dizeleri kafiyeli, üçüncüsünü serbest bırak.
- İlk iki dizede doğadan, günlük hayattan bir tablo çiz; son iki dizede asıl duyguyu söyle.
- Kesik mani denemek istersen ilk dizeyi bir iki kelimelik bir ses oyunuyla başlat ve bu kelimeyi son dizede farklı bir anlamda tekrar et.
Mani ile türkü farkı
Mani tek dörtlükten oluşan ve kendi başına tamamlanan bir şiirdir; türkü ise birden çok bentten oluşur ve belirli bir ezgiyle söylenir. Bazı türkülerin içinde mani biçimli bentler bulunabilir.