Deyim nedir?
Deyim, bir durumu, kavramı ya da davranışı çekici ve çoğu zaman mecazlı bir biçimde anlatan kalıplaşmış söz öbeğidir. "Ağzı kulaklarına varmak" sözü gerçekten ağzın kulağa uzandığını değil, çok sevinmeyi anlatır. Deyimler genellikle mastar (-mak, -mek) hâlinde kayıtlıdır ve cümle içinde çekimlenerek kullanılır: "Haberi duyunca ağzı kulaklarına vardı."
Deyim ile atasözü farkı
- Atasözü bir öğüt ya da genel yargı bildirir, çoğunlukla tam bir cümledir: "Bugünün işini yarına bırakma."
- Deyim öğüt vermez, bir durumu anlatır ve çoğunlukla bir söz öbeğidir: "İşi yokuşa sürmek."
- Atasözlerinin kelimeleri değişmez; deyimler ise kişiye ve zamana göre çekimlenir.
Deyimleri doğru kullanmak
Bir deyimi kullanırken anlamının bağlama uyduğundan emin ol. Bazı deyimler olumsuz ya da kırıcı bir anlam taşır ("çam devirmek", "pot kırmak" gibi); resmi yazışmalarda dikkatli kullanılmalıdır. Kompozisyonlarda deyimler anlatımı güçlendirir, ama bir paragrafta çok sayıda deyim kullanmak metni yapay gösterebilir. Açıklamalar Hazırbak tarafından sade bir dille yazılmıştır.
A harfiyle başlayan deyimler (28)
- Abayı yakmak Birine âşık olmak.
- Ağız birliği etmek Aynı şeyleri söylemek üzere anlaşmak.
- Ağzı açık kalmak Çok şaşırmak.
- Ağzı kulaklarına varmak Çok sevinmek.
- Ağzı süt kokmak Çok genç ve deneyimsiz olmak.
- Ağzı var dili yok Kendini savunamayacak kadar sessiz ve uysal.
- Ağzına bir parmak bal çalmak Küçük bir şeyle oyalayıp kandırmak.
- Ağzına geleni söylemek Düşünmeden, kaba sözler söylemek.
- Ağzından baklayı çıkarmak Söylemekten çekindiği şeyi sonunda söylemek.
- Ağzını açıp gözünü yummak Öfkeyle ağzına geleni söylemek.
- Ağzını aramak Birinin düşüncesini dolaylı yoldan öğrenmeye çalışmak.
- Ağzının payını almak Yaptığı uygunsuz söz ya da davranışa karşılık almak.
- Akla karayı seçmek Bir işi büyük güçlükle başarmak.
- Aklı başına gelmek Yanlışını anlayıp doğru düşünmeye başlamak.
- Aklı bir karış havada Ciddiyetsiz, düşüncesiz.
- Aklına esmek Birden bir şey yapmak istemek.
- Aklından geçirmek Bir şeyi düşünmek.
- Alnının akıyla çıkmak Bir işi başarıyla ve dürüstçe bitirmek.
- Alttan almak Karşısındakini kızdırmamak için yumuşak davranmak.
- Ateş pahası Çok pahalı.
- Ateşe körükle gitmek Kızgınlığı daha da artırmak.
- Ayağı kaymak Bir işten ya da görevden uzaklaştırılmak.
- Ayağını denk almak Davranışlarına dikkat etmek.
- Ayağının tozuyla Yoldan gelir gelmez, dinlenmeden.
- Ayak uydurmak Bir duruma ya da ortama uyum sağlamak.
- Ayakları geri geri gitmek Bir yere isteksizce gitmek.
- Ayıkla pirincin taşını Karışık bir işin içinden çıkmak zor.
- Ayvayı yemek Kötü bir duruma düşmek.
B harfiyle başlayan deyimler (22)
- Bal gibi Kesinlikle, hiç kuşkusuz.
- Baltayı taşa vurmak Bilmeden karşısındakini kıracak bir söz söylemek.
- Basireti bağlanmak Doğruyu göremez hale gelmek.
- Baş göz etmek Evlendirmek.
- Başı bulutlara ermek Çok sevinmek, onur duymak.
- Başı dara düşmek Sıkıntılı duruma düşmek.
- Başı göğe ermek Çok sevinmek, onur duymak.
- Başına çorap örmek Birine gizlice kötülük düşünmek.
- Başını derde sokmak Kendi kendine sıkıntıya girmek.
- Başını taştan taşa vurmak Çok pişman olmak.
- Başının etini yemek Sürekli söylenip bir şey istemek.
- Bel bağlamak Birine ya da bir şeye güvenmek.
- Bin dereden su getirmek Bir şeyi yapmamak için türlü bahaneler bulmak.
- Bir ayağı çukurda olmak Çok yaşlı olmak, ölümü yakın olmak.
- Bir çırpıda Hemen, kısa sürede.
- Bir eli yağda bir eli balda Bolluk ve rahatlık içinde.
- Bir kulağından girip öbüründen çıkmak Söyleneni önemsememek.
- Boynu bükük kalmak Kimsesiz ve üzgün kalmak.
- Boyunun ölçüsünü almak Hak ettiği cezayı ya da dersi almak.
- Burnu havada Kibirli.
- Burnundan solumak Çok öfkeli olmak.
- Burnunun dibinde Çok yakınında.
C harfiyle başlayan deyimler (8)
- Can kulağıyla dinlemek Büyük bir dikkatle dinlemek.
- Can sıkmak Bıktırmak, üzmek.
- Canı burnunda olmak Çok yorgun ve bıkkın olmak.
- Canına okumak Çok zarar vermek, mahvetmek.
- Canını dişine takmak Bütün gücüyle çalışmak.
- Cebinde akrep olmak Çok cimri olmak.
- Ciğeri beş para etmemek Güvenilmez, değersiz biri olmak.
- Ciğeri yanmak Çok acı çekmek.
Ç harfiyle başlayan deyimler (5)
- Çam devirmek Düşünmeden kırıcı bir söz söylemek ya da davranmak.
- Çenesi düşmek Çok ve gereksiz konuşmak.
- Çileden çıkmak Çok öfkelenmek.
- Çok bilmiş Yaşına göre fazla bilgiç davranan.
- Çorbada tuzu bulunmak Bir işe küçük de olsa katkısı olmak.
D harfiyle başlayan deyimler (20)
- Dalga geçmek Biriyle alay etmek; işini savsaklamak.
- Damdan düşer gibi Birden, beklenmedik şekilde.
- Dananın kuyruğu kopmak Beklenen kritik an gelmek.
- Değirmenin suyu nereden geliyor Bir işin kaynağı ve masrafı nereden karşılanıyor.
- Dereden tepeden konuşmak Ana konu dışında gelişigüzel konuşmak.
- Devede kulak Bütüne göre çok küçük miktar.
- Diken üstünde oturmak Çok tedirgin olmak.
- Dikiş tutturamamak Bir işte ya da yerde kalıcı olamamak.
- Dil dökmek İkna etmek için tatlı sözler söylemek.
- Dile düşmek Hakkında dedikodu yapılmak.
- Dili dolaşmak Heyecandan düzgün konuşamamak.
- Dilinde tüy bitmek Aynı şeyi söylemekten bıkmak.
- Dilinin altında bir şey olmak Söylemediği bir şey saklamak.
- Dişe dokunur İşe yarar, önemli.
- Dişini sıkmak Zorluğa sabırla katlanmak.
- Dizini dövmek Çok pişman olmak.
- Dokuz doğurmak Bir şeyi beklerken çok sıkıntı çekmek.
- Dört gözle beklemek Büyük bir özlemle beklemek.
- Dut yemiş bülbüle dönmek Susup hiç konuşmamak.
- Düşüp kalkmak Biriyle sık görüşmek, arkadaşlık etmek.
E harfiyle başlayan deyimler (14)
- Eğri oturup doğru konuşmak Açık sözlü olmak.
- Ekmeğini taştan çıkarmak Zor koşullarda geçimini sağlamak.
- El altından Gizlice.
- El ele vermek Birlikte çalışmak, yardımlaşmak.
- Eli açık Cömert.
- Eli ayağına dolaşmak Telaştan ne yapacağını bilememek.
- Eli kolu bağlı kalmak Hiçbir şey yapamaz durumda olmak.
- Eli kulağında Olmak üzere, yakında.
- Eli sıkı Cimri.
- Elinden geleni ardına koymamak Yapabileceği her şeyi yapmak.
- Elini sıcak sudan soğuk suya sokmamak Hiç iş yapmamak.
- Ensesi kalın Varlıklı ve güçlü.
- Etekleri zil çalmak Çok sevinmek.
- Ev bark sahibi olmak Evlenip yuva kurmak.
G harfiyle başlayan deyimler (17)
- Gemileri yakmak Geri dönüş imkânını ortadan kaldırmak.
- Gönlü olmak İstekli olmak.
- Gönül koymak Kırılıp küsmek.
- Göz atmak Kısaca bakmak.
- Göz boyamak Gerçeği gizleyip iyi görünmeye çalışmak.
- Göz göre göre Bile bile, açıkça.
- Göz yummak Hoş görüp ses çıkarmamak.
- Gözden düşmek Değerini ve itibarını kaybetmek.
- Gözü açık gitmek İsteğine kavuşamadan ölmek.
- Gözü dönmek Öfkeden ne yaptığını bilmez olmak.
- Gözü tutmak Beğenmek.
- Gözü yüksekte olmak Durumunun üstünde şeyler istemek.
- Gözünde büyütmek Bir şeyi olduğundan önemli ya da zor görmek.
- Gözüne kestirmek Bir şeyi yapabileceğine karar vermek.
- Gözünü dört açmak Çok dikkatli olmak.
- Gözünün yaşına bakmamak Acımamak.
- Gün görmek Rahat ve mutlu günler yaşamak.
H harfiyle başlayan deyimler (7)
- Haddini bilmek Sınırını aşmamak.
- Hapı yutmak Kötü bir duruma düşmek.
- Havada kalmak Sonuçsuz kalmak, karşılık bulmamak.
- Hesaba katmak Bir şeyi dikkate almak.
- Hevesi kursağında kalmak İsteğine kavuşamamak.
- Hık demiş burnundan düşmüş Birine çok benzemek.
- Hoşbeş etmek Karşılaşınca hal hatır sormak.
İ harfiyle başlayan deyimler (10)
- İçi içine sığmamak Çok heyecanlanmak ya da sabırsızlanmak.
- İçi kan ağlamak Çok üzülmek.
- İçine kurt düşmek Bir şeyden şüphelenmek.
- İğne ile kuyu kazmak Çok sabır ve emek isteyen işi yapmak.
- İki ayağını bir pabuca sokmak Birini çok sıkıştırmak, acele ettirmek.
- İki dirhem bir çekirdek Çok süslü giyinmiş.
- İki eli kanda olsa Ne kadar önemli işi olursa olsun.
- İpe un sermek Bir işi yapmamak için bahaneler bulmak.
- İpiyle kuyuya inilmez Güvenilmez biri.
- İşi oluruna bırakmak Gelişmelere müdahale etmemek.
K harfiyle başlayan deyimler (22)
- Kafa patlatmak Bir konu üzerinde çok düşünmek.
- Kafası karışmak Ne yapacağını bilememek.
- Kafasına dank etmek Bir şeyi birden anlamak.
- Kafaya takmak Bir şeyi sürekli düşünüp dert etmek.
- Kalbi kırılmak Gücenmek.
- Kan ağlamak Çok üzülmek.
- Kanı kaynamak Birine karşı içten bir yakınlık duymak.
- Kaş yapayım derken göz çıkarmak Bir şeyi düzeltmeye çalışırken daha çok bozmak.
- Kaşla göz arasında Çok kısa bir sürede, fark ettirmeden.
- Kazan kaldırmak Toplu olarak karşı çıkmak, isyan etmek.
- Keçileri kaçırmak Aklını yitirmek, çıldırmak.
- Kendi ayağına kurşun sıkmak Kendi kendine zarar vermek.
- Kılı kırk yarmak Çok titiz davranmak.
- Kılını kıpırdatmamak Hiçbir şey yapmamak.
- Kırk dereden su getirmek Türlü bahaneler bulmak.
- Kol kanat germek Korumak, sahip çıkmak.
- Kulağına küpe olmak Yaşadığı olaydan ders almak.
- Kulak asmamak Dikkate almamak.
- Kulak kabartmak Gizlice dinlemeye çalışmak.
- Kulak misafiri olmak Başkalarının konuşmasını istemeden duymak.
- Kuyruğu dik tutmak Gururunu korumak.
- Kuyusunu kazmak Gizlice birine zarar vermeye çalışmak.
L harfiyle başlayan deyimler (3)
- Lafı ağzında gevelemek Açıkça söylemeyip dolandırmak.
- Lafını esirgememek Düşündüğünü açıkça söylemek.
- Leb demeden leblebiyi anlamak Çok zeki olmak, söylenmeden anlamak.
M harfiyle başlayan deyimler (2)
- Mangalda kül bırakmamak Büyük sözler söyleyip övünmek.
- Mürekkep yalamış Okumuş, bilgili.
N harfiyle başlayan deyimler (4)
- Nabzını yoklamak Birinin düşüncesini dolaylı olarak öğrenmeye çalışmak.
- Nalıncı keseri gibi kendine yontmak Her şeyi kendi çıkarına yormak.
- Nazar değmek Kıskanç bakışların zarar verdiğine inanılmak.
- Ne idiği belirsiz Kim olduğu, ne olduğu bilinmeyen.
O harfiyle başlayan deyimler (3)
- Ocağına incir ağacı dikmek Birinin evini yıkmak, mahvetmek.
- Ok yaydan çıkmak Artık geri dönülemeyecek bir şey olmak.
- Ortalığı birbirine katmak Kargaşa çıkarmak.
Ö harfiyle başlayan deyimler (3)
- Ödü kopmak Çok korkmak.
- Ölüp ölüp dirilmek Çok sıkıntı çekmek.
- Ömür törpüsü Çok yorucu ve bıktırıcı kişi ya da iş.
P harfiyle başlayan deyimler (6)
- Pabucu dama atılmak Gözden düşmek, yerine başkası geçmek.
- Pabuç bırakmamak Kolay kolay yılmamak.
- Pastırma yazı Sonbaharda görülen kısa süreli sıcak günler.
- Pireyi deve yapmak Küçük bir şeyi abartmak.
- Postu deldirmek Öldürülmek.
- Pot kırmak Uygunsuz bir söz söyleyip ya da davranıp mahcup olmak.
R harfiyle başlayan deyimler (3)
- Rafa kaldırmak Bir şeyi kullanmaz olmak, unutmak.
- Renk vermemek Duygu ve düşüncesini belli etmemek.
- Ruhu bile duymamak Hiç haberi olmamak.
S harfiyle başlayan deyimler (10)
- Saç saça baş başa gelmek Şiddetli kavga etmek.
- Saman altından su yürütmek Gizlice iş çevirmek.
- Sapı silik Serseri, güvenilmez.
- Sırtı yere gelmemek Hiç yenilmemek.
- Sinek avlamak İşsiz kalmak, müşterisi olmamak.
- Soğuk duş etkisi yapmak Hevesini birden kırmak.
- Sözünü tutmak Verdiği sözü yerine getirmek.
- Su koyvermek Bir işi bozmak, işin ciddiyetini kaybettirmek.
- Sudan çıkmış balığa dönmek Ne yapacağını bilmez hale gelmek.
- Suya sabuna dokunmamak Sorumluluk almaktan kaçınmak.
Ş harfiyle başlayan deyimler (3)
- Şapa oturmak Çaresiz kalmak.
- Şeytan dürtmek Kötü bir şey yapmaya heveslenmek.
- Şeytana uymak Kötü bir şey yapmaya kalkışmak.
T harfiyle başlayan deyimler (9)
- Tadı damağında kalmak Bir şeyin güzelliğini unutamamak.
- Taş kesilmek Şaşkınlıktan donup kalmak.
- Taşı gediğine koymak Yerinde ve uygun söz söylemek.
- Tavşan uykusu Hafif, kısa uyku.
- Tepesi atmak Birden öfkelenmek.
- Tereciye tere satmak Bir şeyi o işin uzmanına anlatmaya kalkmak.
- Topu atmak İflas etmek.
- Tozu dumana katmak Hızla koşup ortalığı karıştırmak.
- Tuzu kuru Durumu iyi, sıkıntısı olmayan.
U harfiyle başlayan deyimler (1)
- Uçan kuştan medet ummak Çaresizlikten her şeyden yardım beklemek.
Ü harfiyle başlayan deyimler (1)
- Üstüne ölü toprağı serpilmiş Durgun, hareketsiz.
V harfiyle başlayan deyimler (1)
- Vakit öldürmek Zamanı boşa geçirmek.
Y harfiyle başlayan deyimler (10)
- Yağmurdan kaçarken doluya tutulmak Bir kötülükten kurtulurken daha büyüğüne yakalanmak.
- Yaka silkmek Bıkmak, usanmak.
- Yanına kâr kalmak Yaptığı kötülüğün cezasını görmemek.
- Yer yarılıp içine girmek Çok utanmak.
- Yerden yere vurmak Ağır biçimde eleştirmek.
- Yüreği ağzına gelmek Çok korkmak.
- Yüz bulmak Hoş görülünce şımarmak.
- Yüzü kızarmak Utanmak.
- Yüzüne gözüne bulaştırmak Bir işi beceremeyip bozmak.
- Yüzüne gülmek İçten olmayan yakınlık göstermek.
Z harfiyle başlayan deyimler (2)
- Zıvanadan çıkmak Kendini kontrol edemeyecek kadar öfkelenmek.
- Zurnanın zırt dediği yer Bir işin en can alıcı noktası.