Ultra İşlenmiş Gıda Nedir? NOVA Sınıflandırması ve Örnekler
Ultra işlenmiş gıdalar, büyük ölçüde sanayi kaynaklı bileşenlerden (rafine şeker, yağ, nişasta, protein izolatları) ve evde kullanılmayan katkı maddelerinden (aroma vericiler, renklendiriciler, emülgatörler, tatlandırıcılar) oluşan hazır ürünlerdir. Gazlı içecekler, paketli cips ve bisküviler, hazır kek, şekerli kahvaltılık gevrekler, sosis ve salam, hazır çorba ve bazı hazır yemekler bu gruba girer. NOVA sınıflandırmasının dördüncü grubunu oluştururlar. Araştırmalar yüksek tüketimin obezite, tip 2 diyabet ve kalp hastalığı riskiyle ilişkili olduğunu gösteriyor.
Markette satılan ürünlerin önemli bir kısmı ultra işlenmiş gıdalardan oluşur. Bu ürünler pratik ve lezzetlidir; ancak beslenmede fazla yer kapladıklarında sağlık açısından risk oluşturabilirler.
NOVA sınıflandırması
| Grup |
Tanım |
Örnekler |
| 1. İşlenmemiş / az işlenmiş |
Doğal hâline yakın besinler |
Sebze, meyve, yumurta, süt, et, baklagil, bulgur |
| 2. İşlenmiş mutfak malzemeleri |
Yemek yapımında kullanılan malzemeler |
Zeytinyağı, tereyağı, şeker, tuz |
| 3. İşlenmiş gıdalar |
1. gruba 2. gruptan eklemelerle yapılanlar |
Peynir, ekmek, konserve sebze, salamura zeytin |
| 4. Ultra işlenmiş gıdalar |
Sanayi formülasyonları |
Gazlı içecek, cips, paketli kek, sosis, hazır çorba |
Neden dikkat edilmeli?
- Genellikle şeker, tuz ve doymuş yağ oranı yüksektir.
- Lif, vitamin ve mineral açısından fakirdir.
- Kolay ve hızlı yenir, tokluk hissi az olduğu için fazla yemeye yol açabilir.
- Gözlemsel çalışmalar yüksek tüketimin obezite, tip 2 diyabet, kalp hastalığı ve depresyon riskindeki artışla ilişkili olduğunu gösteriyor.
Azaltmak için pratik öneriler
- Alışveriş listesinin büyük kısmını sebze, meyve, baklagil ve tam tahıldan oluştur.
- Paketli atıştırmalık yerine meyve, yoğurt veya bir avuç kuruyemiş seç.
- Gazlı ve şekerli içecekler yerine su, ayran veya şekersiz çay için.
- Haftada birkaç kez evde toplu yemek pişirip porsiyonla.
- Etiketleri oku; tuz miktarı için günlük tuz rehberimize bak.
Az işlenmiş besinlere dayanan bir beslenme modeli için Akdeniz diyeti rehberimize göz atabilirsin.
Kaynak: FAO – Ultra işlenmiş gıdalar, beslenme kalitesi ve sağlık: NOVA sınıflandırma sistemi (2019); Dünya Sağlık Örgütü – Sağlıklı beslenme
Sık sorulan sorular
Her işlenmiş gıda zararlı mıdır?
Hayır. Pastörize süt, konserve nohut, dondurulmuş sebze, yoğurt ve peynir gibi işlenmiş gıdalar sağlıklı beslenmenin parçası olabilir. Sorun, katkı maddeleriyle yeniden formüle edilmiş ve şeker, tuz ve yağ oranı yüksek ultra işlenmiş ürünlerin beslenmede büyük yer kaplamasıdır.
Ultra işlenmiş gıdayı etiketten nasıl tanırım?
İçindekiler listesi uzunsa ve evde mutfakta kullanmadığın maddeler (glikoz şurubu, hidrolize protein, aroma verici, emülgatör, renklendirici, tatlandırıcı gibi) içeriyorsa ürün büyük olasılıkla ultra işlenmiştir.
Tamamen bırakmak gerekli mi?
Gerçekçi bir hedef, bu ürünleri tamamen yasaklamak yerine azaltmak ve öğünlerin büyük bölümünü işlenmemiş veya az işlenmiş besinlerden oluşturmaktır.
← Tüm rehberler